From Metaphysical Ontology to Theological Epistemology: The Construction of a Discipline Whose Subject Matter Evolves from the ‘Existent’ to the ‘Known’
This article analyzes the process by which kalām constructed its identity in opposition to metaphysics in the history of Islamic thought, and the fundamental tension that arose during this process. The central thesis of the study is that the science of kalām, in its confrontation with metaphysics’ claim to be ‘the highest science’ (al-‘ilm al-a‘lā), initially adopted ‘the existent’ (al-mawjūd) as its subject matter by emulating metaphysics, but gradually transformed it into ‘the known’ (al-ma‘lūm) through a defensive reflex. The article examines the shift in kalām’s subject matter through three key stages: (i) al-Urmawī’s conciliatory formula that subordinates kalām to metaphysics; (ii) al-Ghazālī’s attempt to position kalām as a universal science rivaling metaphysics; (iii) the ‘kalām based on the Islamic canon’ conceptions developed by later kalām scholars such as al-Samarqandī, al-Ījī, and al-Jurjānī in opposition to philosophical metaphysics. Ultimately, it is argued that kalām lost its universal identity derived from metaphysics and was reduced to a defensive tool focused on protecting religious beliefs.
- Alper, Ö. M. (2009). İslâm Felsefe Geleneğinde Metafiziğin Konusu Sorunu: Özgünlük Açısından Bir İnceleme. İçinde Mehmet Vural (Ed.), İslâm Felsefesinin Özgünlüğü (ss. 47-56). Elis Yayınları.
- Altaş, E. (2014). Kelâmın Metafizik Olarak İnşası Mümkün Müdür? Gazzâlî’nin Kelâm Tasavvuru. Uluslararası Modern Çağ ve Gazzâlî Sempozyumu, 273-285.
- Atay, H. (1992). İslâm’ın İnanç Esasları. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
- Bertolacci, A. (2007). Avicenna and Averroes on the Proof of God’s Existence and the Subject-Matter of Metaphysics. Medioevo, 32, 61-97.
- Bertolacci, A. (2017). Ibn Sīnā (d. 428/ 1037): Metaphysics of the Shifā’. İçinde Khaled El-Rouayheb & Sabine Schmidtke (Ed.), The Oxford Handbook of Islamic Philosophy (ss. 143-168). Oxfrod University Press.
- el-Cürcânî, S. Ş. (1303). Hâşiye ‘alâ Levâmi‘ı’l-esrâr. Hacı Muharrem Efendi Matbaası.
- el-Cürcânî, S. Ş. (1985). Kitâbu’t-Ta‘rîfât. Mektebetü Lübnan.
- el-Cürcânî, S. Ş. (2021). Şerhu’l-Mevâkıf (Mevâkıf Şerhi) (Ömer Türker, Çev.; 2. bs, C. 1). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Çelebi, İ. (2005). Ortaya Çıkışından Günümüze Kelam İlminde ‘Konu’ Problemi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(28), 5-35.
- De Haan, D. D. (2020). Necessary Existence and the Doctrine of Being in Avicenna’s Metaphysics of the Healing. Brill.
- De Young, G. (2001). The Ashkāl al-Ta’sīs of al-Samarqandī: A translation and study. Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 14, 57-117.
- Erdem, E. (2016). Varlıktan Tanrı’ya “İbn Sînâ’nın Metafizik Delili”. Endülüs Yayınları.
- Erdem, E. (2017). İslâm Düşüncesinde Kelâm-Metafizik Diyalektiği. İçinde İlyas Çelebi & Mehmet Bulğen (Ed.), Kelâm İlmi ve İslâm Hukukunda İçerik Sorunları (ss. 257-275). Ensar Neşriyat.
- Erdem, E. (2022). Metafizik mi Ontoloji mi?: Piotr Jaroszyński’nin İbn Sînâ Yorumu Hakkında Kısa Bir Analiz. İçinde Mehmet Vural (Ed.), Türkiye’de İslam Felsefesi: Prof. Dr. Mehmet Bayrakdar’a Armağan (ss. 231-246). Elis Yayınları.
- Fazlıoğlu, İ. (2007). Shams al‐Dīn Muḥammad ibn Ashraf al‐Ḥusaynī al‐Samarqandī. İçinde T. Hockey (Ed.), The Biographical Encyclopedia of Astronomers (ss. 1008-1008). Springer.
- el-Gazzâlî, E. H. (2009). El-Mustasfâ min ‘ilmi’l-usûl. el-Mektebetü’l-‘Asriyye.
- İbiş, F. (2019). Kelamın Metafizikle İmtihanı -İsim ve Konu Merkezli Bir Tahlil: Dinî İlimden (İslam Kelamı) Felsefî İlme (Kelam Metafiziği) Evrilen Kelam. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(43), 75-91.
- el-Îcî, A. (t.y.). El-Mevakıf fî ‘ilmi’l-kelâm. Âlemü’l-Kütüb.
- Janos, D. (2024). Oneness, Essence, and Self-Identity: A new Interpretation of Avicenna’s Henology. De Gruyter.
- es-Semerkandî, Ş. (1985). Es-Sahâifü’l-ilâhiyye. Mektebetü’l-Felah.
- es-Semerkandî, Ş. (2015). El-Ma‘ârif fî şerhi’s-Sahâif (C. 1). el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs.
- et-Teftâzânî, S. (1998). Şerhu’l-Makâsıd (C. 1). ‘Âlemü’l-Kütüb.
- et-Teftâzânî, S. (2019). El-Makâsıd = Kelâm ilminin maksatları (inceleme-çeviri-eleştirmeli metin) (İrfan Eyibil, Çev.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Tunagöz, T. (2016a). Sirâceddin el-Urmevî’nin İslam Düşüncesine Yön Verecek Disiplin Arayışı: Risâle fi’l-fark beyne mevzû‘ayi’l-ilmi’l-ilâhî ve’l-kelâm Üzerine Bir İnceleme. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(16), 37-82.
- Tunagöz, T. (2016b). Sirâceddin el-Urmevî’nin Risâle fi’l-fark beyne mevzû‘ayi’l-ilmi’l-ilâhî ve’l-kelâm Adlı Eseri: Eleştirel Metin ve Çeviri. Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları, 31, 265-288.
- Türker, Ö. (2007). Kelam İlminin Metafizikleşme Süreci. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 12(23), 75-92.
- Türker, Ö. (2014). Metafizik Nedir? İbn Sînâ’nın Kitâbu’ş-Şifâ el-İlâhiyyât’ı Bağlamında Bir Tahlil. Diyanet İlmî Dergi, 50(1), 15-26.
- Türker, Ö. (2017). Kelâm Geleneğinde Adudüddin el-Îcî: Kelâmın Bilimsel Kimliği Sorunu. İçinde Eşref Altaş (Ed.), İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddin el-Îcî (ss. 299-337). İSAM Yayınları.
- el-Urmevî, S. (2016). Metafizik (Tanrı-bilim) ve Kelam Arasındaki Fark Üzerine (Engin Erdem, Çev.). Journal of Islamic Research, 27(3), 442-447.
- Watt, W. M. (1962). Islamic Philosophy and Theology. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203788165