AccScience Publishing / BIJP / Volume 16 / Issue 3 / DOI: 10.36922/BIJP95396
Cite this article
25
Download
31
Views
Related Info Links
More by Authors Links
Journal Browser
Volume | Year
Issue
Search
News and Announcements
View All
ORIGINAL RESEARCH ARTICLE

Dimensions of the Interaction between Logic and Māturīdism in the Context of the Logic–Kalām Relationship: From the Physician-Logician to the Mutakallim -Logician

Harun Takcı1*
Show Less
1 Department of Philosophy and Religious Studies, Faculty of Theology, Amasya University, Amasya , Turkey
BIJP 2026, 16(3), 1115–1127; https://doi.org/10.36922/BIJP95396
Received: 13 July 2026 | Revised: 20 August 2026 | Accepted: 28 September 2026 | Published online: 30 September 2026
© 2026 by the Author(s). This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution -Noncommercial 4.0 International License (CC-by the license) ( https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ )
Abstract

This article aims to examine the relationship between logic and kalām, a topic situated within the broader subject of the relationship between philosophy and kalām, from a different dimension. It is necessary to investigate the relationship between kalām, which seeks to ground and defend what is true and real in matters of belief and creed, and logic, which claims to be a path and method that protects human beings from error in thinking and leads them to the truth. In this context, the study considers it more fitting to first look at the relationship between logic and kalām in general terms, and then to focus on the relationship between Māturīdism and logic, taking into account the stages of its development and the position it occupies within the debates on opposition to logic. To make this relationship more distinct and meaningful, a reading based on the relationship between logic and medicine has been developed. Proceeding from this, it is argued that the kalām-logical tradition developed through a dynamic similar to that of the medical-logical tradition, and the notion of a “kalām-logical tradition” is put forward as a finding of the study. Accordingly, the study discusses the profiles of the physician-logician and the mutakallim-logician and employs these conceptualizations. The kalām-logical tradition is assessed both as a natural and Islamic transformation of the physician-logician tradition, which began with Galen and reached its peak with Ibn Sīnā, and as a mode of construction containing motifs specific to the Islamic intellectual world. In addition, the study addresses the debates on the claim that logic did not develop significantly in the Māturīdī tradition. Moreover, by focusing on two points, namely Imam al-Māturīdī’s references to the views of philosophers in his exegesis and his conspicuous omission of Aristotle’s name, the issue is opened to discussion from two angles, and an effort is made to develop a new perspective.

Keywords
Logic
philosophy
kalām
māturīdī
medicine-logic
kalām-logic
Funding
None.
Conflict of interest
The author declares no conflicts of interest.
References

Ak, A. (2008). Büyük Türk Âlimi Mâturîdî ve Mâturîdîlik. Bayrak Matbaası.

Ak, A. (2010). Mâturîdîliğin Hanefilik İle İlişkisi. VII(2), 223–240.

Akyüz, T., & Dadak, F. (2023). Matüridi Kelamcıların Mantık Görüşlerine Dair Bir Değerlendirme: Ebu Mansur el-Matüridi, Şemseddin es-Semerkandi ve Molla Fenari. Kadim Akademi SBD, 7(2).

Altunya, H., & Hacınebioğlu, İ. L. (2012). Dinî Epistemolojinin Mantıksal Analizinde Rasyonel Dil İnşası: Bâbertî Örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (28).

Aristoteles. (1831). Katêgoriai. In Aristotelis Opera. E. Bekker (Ed.). (Vol. 1, pp. 1–16).

Aristoteles. (1980). Kitâbü’l-Mekûlât. In Mantiku Aristû. A. Bedevi (Ed.). (Vol. II, pp. 32–96). Daru’l-Kalem.

Aristoteles. (1989). Organon I Kategoryalar (H. R. Atademir, Trans.). MEB Yayınları.

Aristoteles. (2016). Kategoriler (S. Babür, Trans.; 4th ed.). İmge Kitabevi.

Aydın, Ö. (2003). Kelam-Mantık İlişkisi. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (7).

Ayık, H. (2006). Tıp-Mantık İlişkisi Üzerine Bir Deneme. Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, (16).

Bingöl, A. (2012). Uyanış Döneminde İslam Kültür Evreninde Mantık Geleneğinin Oluşumu. Felsefe Dünyası, (56).

Coşar, H. (2014). Mâturîdî Düşüncesinde Felsefe Kelam ilişkisi. 371–381.

Coşkun, A. (2022). Meşhur ve Hakiki Ayrımı: İbn Sînâ’da Kategorilerin Bağlamına Dair Bir İnceleme. Mantık Araştırmaları Dergisi, IV(1), 41–62.

Çapak, İ. (2013). Mantık Tarihinde Râzi. Felsefe Dünyası, (58), 39–65.

Çapak, İ. (2016). Gazzali ve Dikkat Çektiği Bazı Meseleler. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1).

Çapak, İ., & Kuşlu, H. (2011). Matüridi ve Mantık Literatürü. In Matüridi’nin Düşünce Dünyası, Ş. A. Düzgün (Ed.). (pp. 182–205). Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Çavdar, M. (2023). Galen’in Mantık Anlayışı ve Mantık-Tıp İlişkisi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Çetin, A. (2015). Mantık, Kelam ve Usul-u Fıkıh İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme. Kelam Araştırmaları Dergisi, 13(2).

Çoşar, H. (2008). Seyfeddin Amidi’nin Hayatı, İslam Düşüncesindeki Yeri ve Eserleri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(2).

Demir, H. (2007). Kelam Düşünce Tarihinde Yaygın Bir Hatanın Tashihi (İn’ikas-ı Edille) ve Mütekaddimin Kelamı ile Mantık İlişkisi Üzerine Bir Eleştiri. Dini Araştırmalar, 10(29).

Durusoy, A. (2012). Matüridi Kelamcıların Mantığa Yaklaşımı. 393–402.

Durusoy, A. (2020). Niçin Mantık. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(1).

Durusoy, A. (2022). Felsefenin İslami İlimler ile İlişkisi Üzerine bir Değerlendirme. In Felsefe ve İslami İlimler (pp. 17–26). Paradigma Akademi Yayınları.

el-Farabi. (2018). Mantığa giriş risaleleri: Et-Tavtıa, el-Fusulü’l-hamse, Kitabu Îsâgûcî. Litera Yayıncılık.

el-Gazzali. (1981). Tehafütü’l-felasife: Filozofların tutarsızlığı. Çağrı Yayınları.

el-Gazzalî. (2022). Dalaletten Kurtuluş: El-Munkız mine’d-dalal ve’l-mufsıh bi’l-ahval (M. Kaya & M. C. Kaya, Trans.). Klasik Yayınları.

Erkol, A. (2009). Felsefeden Kelama Yöntem ve İçerik Eleştirisinde İbn Rüşd’ün Kelam Karşıtlığı. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 1(1).

Galenos. (2022). Doğal Yetiler Üzerine (O. F. Akyol, Ed.; N. Nirven, Trans.). Albaraka Yayınları.

Galenos. (2023). Ruhun Duygulanımlarının ve Hatalarının Teşhis ve Tedavisi (H. Özturan, Ed.). Albaraka Yayınları.

Gündüz, R. (2023). Kilisli Hocazâde Abdullah Enverî’ye Göre Mantığın Önemi ve Mantığın Eğitim, Kelam ve İnanç ile İlişkisi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (16).

Haçkalı, A., & Nacar, T. (2019). Şâtıbî’nin Aristo Mantığına Karşı Çıkış Gerekçeleri ve Alternatif Yöntem Teklifi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (16).

Hasırcı, N. (2016). İbn Teymiyye’nin Mantık Eleştirisi (2nd ed.). Araştırma Yayınları.

İbiş, F. (2023). Kelâmın Felsefîleşme Süreci. Kader, 21(1).

İbn Haldun. (2004). Mukaddime (H. Kendir, Trans.; Vol. 2). Yeni Şafak.

İbn Hazm. (1983). Resailu İbn Hazm el-Endelüsi. In Et-Takrib li-Haddi’l-Mantık, İ. Abbas (Ed.) (pp. 91–356). el-Müessesetü’l-Arabiyye li’d-Dirasat ve’n-Neşr.

İbn Hazm. (2018). Et-Takrîb li-Haddi’l-Mantık (İ. Çapak & Y. Arıkaner, Trans.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.

İbn Rüşd. (2012). Felsefe—Din İlişkileri Faslu’l-Makal el-Keşf an minhaci’l-edille (S. Uludağ, Trans.). Dergah Yayınları.

İbn Rüşd. (2019). Felsefe, Din ve Te’vil / Faslu’l-Makâl (M. Kaya, Trans.). Klasik Yayınları.

İbn Rüşd, & Ebu Muhammed Abdullah. (2024). Galenos’a Orta Şerhler (H. Kaya, Trans.). Albaraka Yayınları.

İbn Seb’in. (2013). Sicilya Cevapları (İ. Dervişoğlu, Ed.; Ş. Yaltkaya, Trans.). Büyüyenay.

İbn Sînâ. (2006). Kitâbu’ş-Şifâ, Mantığa Giriş (Ö. Türker, Trans.). Litera Yayıncılık.

İbn Teymiyye. (1993a). Against the Greek Logicians (W. B. Hallaq, Trans.). Clarendon Press.

İbn Teymiyye. (1993b). Er-Redd ale’l-Mantıkîyyîn (R. el-Acem, Ed.; Vols. 1–2). Daru’l-Fikri’l-Lübnanî.

İbn Teymiyye. (2021). Meşşai Mantığın Eleştirisi (H. Akpur, Trans.). Endülüs.

İmamoğlugil, H. (2018). Mantık-Kelam İlişkisine Genel Bakış. Turkish Studies, 13(9).

Kahraman, H. (2021). El-İktisâd fi’l-iʿtikâd Adlı Eseri Örnekliğinde Gazzâlî’nin Kelam Metodolojisi. Mütefekkir, 8(16).

Kalyoncu, R. T. (2024). Fârâbî’ye Göre Teolojik-Kelâmî Yöntem. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XI(1), 400–428.

Koca, F. (2015). İslâm Düşüncesinin Kurucu Unsuru Olarak Usûl-i Fıkıhın Kelâm, İslâm Felsefesi ve Tasavvufla İlişkisi. 167–281.

Kömürcü, K. (2017). Kelamdaki “İstidlal bi’ş-Şahid ale’l-Gaib” Metoduna Maturidi’nin Yaklaşımının Mantıksal Analizi ve Değeri. 1, 441–452.

Köprülü, F. (1986). İslami İlimler. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, (12).

Köz, İ. (2008). Mantık Kelam İlişkisi. 75–96.

Leaman, O. (2011). Klasik İslam Düşüncesinde Mantık Düşmanlığı (Y. Daşdemir, Trans.). Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (31).

Mâtürîdî. (2005). Tefsîrü’l-Mâtürîdî: Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne (M. Bâsellûm, Ed.; Vol. 2). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.

Mâtürîdî. (2014). Kitâbü’t-Tevhîd (B. Topaloğlu, Trans.; 6th ed.). İsam Yayınları.

Mâtürîdî. (2015). Te’vîlâtü’l-Kur’ân Tercümesi (Y. Ş. Yavuz, Ed.; B. Topaloğlu & K. Sandıkçı, Trans.; Vol. 2). Ensar Neşriyat - Ümraniye Belediyesi.

Özpilavcı, F. (2012). Gazzali’nin Mantık İlmini Meşrulaştırmasının Mantık Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. İslami İlimler Dergisi, 7(13).

Özpilavcı, F. (2017). Davud-i Karsi’nin Şerhu İsaguci Adlı Eserinin Eleştirmeli Metin Neşri ve Değerlendirmesi. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 21(3).

Öztürk, M. B. (2022). Te’vîlâtü’l-Kur’ân’da Mâtürîdî’nin Felsefe Algısı. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 22(1).

Tekin, A. (2014). Kategoriler Kitabı’nın Meşşâî Mantıktaki Mertebesi Üzerine Tartışmalar. Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 4(1), 61–72.

Turgut, H. (2021). İbn Teymiyye’nin Mantık Eleştirilerinin Kelâm İlmi Açısından Değerlendirilmesi. Kocaeli İlahiyat Dergisi, 5(1).

Yavuz, Y. Ş. (2000). Maturidilik. In DİA (Vol. 28, pp. 165–175). İSAM.

Yıldırım, İ. (2014). Fıkıh Usûlü Mantık İlişkisinin Anatomisi. Eskiyeni, (29).

Yörükan, Y. Z. (1953). İslâm Akaid Sisteminde Gelişmeler ve Ebû Mansur-i Matüridî. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 2(2–3).

Share
Back to top
Beytulhikme An International Journal of Philosophy, Electronic ISSN: 1303-8303 Published by AccScience Publishing