Ibn Khaldūn’s Narrative of the History of Arabic Logic: Structural Transformation and Pedagogical Critique
This article examines Ibn Khaldūn’s discussion of logic in the Muqaddimah from the perspective of the history of Arabic logic. The primary material analyzed is drawn from the sections on logic and theology (kalām) in the sixth chapter of the Muqaddimah, which is devoted to the classification of the sciences. In these sections, while tracing the history of logic from its origins in the Greek tradition to its reception among Islamic philosophers, Ibn Khaldūn also highlights the engagement with logic by theologians. Within the narrative directly concerning logic, Aristotle’s Organon occupies a central position; Ibn Khaldūn approaches the historical trajectory of Arabic logic by distinguishing between periods that 'followed the Organon' and those that 'departed from the Organon.' Conversely, his narrative on theology reveals that earlier theologians initially maintained a distance from logic due to the internal proofs, axioms, and methodological frameworks of their own discipline. However, this distance was bridged after Abū Bakr al-Bāqillānī (d. 1013), demonstrating that, along with al-Ghazālī (d. 1111) and Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 1209), theologians effectively operated as logicians in practice. Notably, Fakhr al-Dīn al-Rāzī is identified as a pivotal agent in both sections—underscoring his dual role as a theologian who actively employed logic and a logician who structurally transformed the content of the discipline.
Arslan, A. (1989). Aristoteles ve İbni Haldun’un Mantık Anlayışları. In 1. Felsefe ve Sosyal İlimler Kongresi Bildiriler (1. ed., pp. 34-52). Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Arslan, A. (2008, July 1). İbn Haldun ve Mantık I. Filozoflar ve Düşündüren Sözler. https://dusundurensozler.blogspot.com/2008/07/ibni-haldun-ve-mantik-1.html
Cevdet Paşa, A. (2015). Tercüme-i Mukaddime-i İbn Haldûn (1. ed., v. 3). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Demir, H. (2007). Kelam Düşünce Tarihinde Yaygın Bir Hatanın Tashihi (İn’ikâs-ı Edille) ve Mütekaddimin Kelamı ile Mantık İlişkisi Üzerine Bir Eleştiri. Dinî Araştırmalar, 10(29).
Ditmarsch, H. P. van. (2026). İbn Haldûn’un Mukaddime’sindeki Mantık Bahisleri. In İslam Geleneğinde İlimlerin Birliği (1. ed.). Albaraka Yayınları.
Durusoy, A. (2003). İbn Sînâ’nın Klasik Mantığa Katkıları. In İslam Felsefesinin Sorunları (1. ed.). Elis Yayınları.
Durusoy, A. (2025). Mantık ve Mantık Tarihi Üzerine Bir Değerlendirme. In İslam Mantık Tarihi Araştırmaları III: Sîrâfî, Gazzâlî, İbn Rüşd, Sekkâkî (1. Ed.). İFAV Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
Eichner, H. (2009). The Post-Avicennian Philosophical Tradition and Islamic Orthodoxy: Philosophical and Theological summae in Context. Martin-Luther-Universität, Halle-Wittenberg.
Görgün, T. (1999). “İbn Haldûn”. In TDV İslam Ansiklopedisi. T https://islamansiklopedisi.org.tr/mukaddime--ibn-haldun.
Ibn Khaldun. (1958). The Muqaddimah (v. 2). Routledge-Kegan Paul.
Ibn Khaldūn. (1981). Mukaddima Ibn Khaldūn (3. ed., v. 3). Dār al-Nahdat al-Miṣriyya.
Ibn Khaldūn. (1982). al-Mukaddimah. Dār al-Rāid al-‘Arabī.
Ibn Khaldūn. (1996). al-Mukaddimah (2. ed.). al-Maktaba al-‘Aṣriyya.
Ibn Khaldūn. (2005). al-Mukaddimah (1. ed., v. 3). Bayt al-Funūn wa al-‘Ulūm wa al-Ādāb.
İbn Haldûn. (2011). Mukaddime (7. ed.). Dergah Yayınları.
İbn Sînâ. (2005). İşaretler ve Tembihler. Litera Yayıncılık.
İbn Sînâ. (2010). eş-Şifâ: Kategoriler (1. ed.). Litera Yayıncılık.
al-Khūnajī, A. (1389). Kashf al-Asrār an Ghawāmid al-Afkār (1. ed.). Moessese-i Pejūheş-i Hikmat ve Falsafa-i Īrān.
Kuşlu, H. (2017). Nasîruddîn Tûsî’de Önermeler Mantığı (1. ed.). Klasik Yayınları.
Madkour, I. (1934). L’Organon d’Aristote dans le Monde Arabe (2. ed.). Librairie Philosophique J. Vrin.
Öner, N. (1996). Klasik Mantık. Bilim Yayınları.
Özpilavcı, F. (2017). Aristoteles’in Mantık Külliyatı Organon’un İslam Dünyasına İntikali ve Buradaki Serüveni. In Aristoteles ve Aristoteles’in Dünya Tefekküründeki Yeri (1. ed.). Yakın Doğu Üniversitesi Yayınları.
Özpilavcı, F. (2021). Fatih Sultan Mehmed’in Emriyle Molla Hüsrev Tarafından Arapçaya Çevrilen Esâsü’l-İktibâs fi’l-Mantık Tercümesi Üzerine Bir İnceleme. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 7(1), 3-56.
Pîrîzâde, M. S. (2015). Tercüme-i Mukaddime-i İbn Haldûn: 1,2 (1. ed., v. 1-2). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Street, T. (2013). İslam Mantık Tarihi (1. ed.). Klasik Yayınları.
Street, T. (2014). Afḍal al-Dīn al-Khūnajī (d. 1248) on the Conversion of Modal Propositions. Oriens, 42(3-4), 454-513.
Türker, Ö. (2008). Eş’arî Kelamının Kırılma Noktası: Cüveynî’nin Yöntem Eleştirisi. İslam Araştırmaları Dergisi, 19, 1-23.
Türker, Ö. (2013). Kelâm ve Felsefe Tarihinde Fahreddin er-Râzî. In İslam Düşüncesinin Dönüşüm Çağında Fahreddin er-Râzî (1. ed., pp. 17-40). İSAM Yayınları.
Yıldırım, M. (2021). İbn Haldun’un Döneminde Epistemik Mantık. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 20(2), 502-536.
