Artifıcial Intelligence: An Analysis from the Perspective of Nazariyat
Artificial Intelligence (AI) systems can mimic human capabilities in areas such as speaking, writing, analyzing, and visual generation, and can even surpass human capacity in certain tasks. However, are these “intelligent” behaviors a reflection of ultimate truth (hakikat), or merely its obscured shadow? This fundamental question compels us to rethink the technological on an onto-epistemological ground. Evaluating AI from this onto-epistemological perspective requires asking fundamental questions not only about what it does, but also about the mode of being it presents, and the foundation of knowledge upon which it rests. This study will address current AI definitions and approaches, as well as the strong/weak AI debate, analyzing the current competencies and onto-epistemological limits of AI technology through the distinction between theoria (nazariyat) and logia (fikriyat). Our aim is to critically evaluate AI's claim to mimic human thought and consciousness, specifically in the context of the pursuit of ultimate truth, and to emphasize the responsibilities of philosophy in this new era.
- Akşit, M. (2024). Hikmet Kavramının Türk-İslam Filozoflarında Öne Çıkan Bazı Özellikleri Üzerine. İçinde Türk Hikmeti (ss. 101-116). Ihlamur.
- Charniak & McDermott, E. & D. (1985). Introduction to Artificial Intelligence. Addison-Wesley Publishing Company.
- Cüveynî. (1979). El-Kâfiye fi’l-cedel.
- Çamcı, H. (2024). Bir Simülakr Olarak Tanrı: Jean Baudrillard’ın Simülasyon Kuramı Bağlamında. Eski Yeni.
- Dönmez, S. (2009). * Aklın Birlikten Çokluğa Yolculuğu. Birleşik.
- Dönmez, S. (2021). Türk Yurdun’dan Din Siyaset Felsefe Üzerine Sorgulamalar. Net Kitaplık.
- Dönmez, S. (2022). Nazariyat Bakımından Karagöz Gölge Oyunu ve Sahneyi Değiştirmek. Içinde Felsefe Kültür Bağlamında Karagöz: Gölgenin Oyunu (ss. 75-91). Doğu Kütüphanesi.
- Dönmez, S. (2023). Türk İslam Bilgeliği ve Felsefe: Keşfedilen Medeniyet. Net Kitaplık.
- Dönmez, S. (2024). Anadolu Türk Hikmeti Üzerine Bir Derkenar. Içinde Türk Hikmeti (ss. 119-133). İhlamur.
- Dönmez, S. (2025a). Nazariyata Dair Fikriyat Bakımından Yapay Zekâ. 1, 33-59.
- Dönmez, S. (2025b). Yalçın Koç ve Filozofluk Üzerine Bir Değerlendirme. Akdeniz İlahiyat Dergisi, 1, Article 1. https://dergipark.org.tr/tr/pub/akdenizilahiyatdergisi/issue/91335/1661115
- Koç, D. Y. (t.y.). Akl’ın kaynağı ve esası üzerine bir inceleme.
- Koç, Y. (2008). Theologia’nın esasları: Felsefe’nin ve teoloji’nin nazarıyatı üzerine bir inceleme (Birinci baskı). Cedit Neşriyat.
- Koç, Y. (2009). Theographia’nın esasları: Teoloji ve matematik inşa’sı üzerine bir inceleme (Birinci baskı). Cedit Neşriyat.
- Koç, Y. (2025a). Tamga-İsim Theographiası: Turing Makineleri’nin Zemini ve İnşa Esası Üzerine Bir Değerlendirme. Cedit Neşriyat.
- Koç, Y. (2025b). Transfinite ve Turing Makinelerinin Görselleştirilmesi. Mebadi Uluslararası Felsefe Dergisi, 2(2), 1-24. https://doi.org/10.5281/zenodo.17332905
- Kuşeyrî. (1978). Tasavvuf’un İlkeleri (C. 1). Kervan Kitapçılık.
- Peters, F. E. (2004). Antik Yunan Felsefesi Terimleri Sözlüğü. Paradigma.
- Searle, J. R. (1980). Minds, brains, and programs. 3, 417-457. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cse.buffalo.edu/~rapaport/Papers/Papers.by.Others/Searle/searle80-MindsBrainsProgs-BBS.pdf
- Simon, H. A., & Newell, A. (1971). Human problem solving: The state of the theory in 1970. American Psychologist, 26(2), 145-159. https://doi.org/10.1037/h0030806
- Turing, A. M. (1936). On Computable Numbers, Wıth An Applıcatıon To The Entscheıdungsproblem. 230-265.
- Tülüce, H. Â. (2018). Türk Tefekkür Tarihini Temellendirmede Yeni Bir Yorum Denemesi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 18(1), 513-533. https://doi.org/10.30627/cuilah.440723
- Yalçın, Ş. (2023). Yalçın Koç’un Arkitektonik Dil Anlayışı. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 35, 113-132. https://doi.org/10.53844/flsf.1235443
- Yaldır, H., & Çam, A. V. (2025). Düşünen Makineler: Yapay Zekânın Doğası Üzerine Felsefi Düşünceler. Tabula Rasa Felsefe & Teoloji dergisi, 44, 59-84.