Related Info Links
More by Authors Links
News and Announcements
RESEARCH ARTICLE
Observations on the Causes and Effects of Lisbon Earthquake
Show Less
1 Mersin Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Felsefe Bölümü 33343, Mersin,
Turkey
2 Çağ Üniversitesi, Yabancı Diller Yüksekokulu, İngilizce Hazırlık 33800, Mersin,
Turkey
Received: 23 September 2021 | Published online: 30 September 2022
© 2022 by the Authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution -Noncommercial 4.0 International License (CC-by the license) ( https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ )
Abstract
The earthquake that took place in Lisbon on November 1, 1755, attracted the philosophical interest of many thinkers such as Voltaire, Rousseau and Kant, both in the context of the physical cause of the earthquake and the problem of physical/moral evil (theodicy). Kant, who always keeps the cause of moral and physical evil at the center of his philosophy, presents an examination of the physical causes of the earthquake, which is considered a physical evil in his early writing. He touches superficially on the spiritual influence of evil on humans and its relation to divine grace. But the idea that such discussions should be examined within the limits of reason and experiment, maintains its vitality in this period of Kant. In the second of three articles, Kant this time conveys the information and observations he gathered from many sources. Its purpose is to examine the possible causal connection of physical evil with divine creation in the context of the limits of reason. In the last of his three articles on the Lisbon earthquake, Kant deals with the arguments made after his second article for the possible causes of the earthquake.
Keywords
Kant
Lisbon
earthquake
moral evil
physical evil.
References
- Bu çeviri için iki kaynaktan yararlanılmıştır. Metnin Almanca aslı için Kant’s Werke – Band 1 – Vorkritische Schriften I. 1747-1756 (1902), pp.417-428, De Gruyter içindeki Von den Ursachen der Erderschütterungen bei Gelegenheit des Unglücks, welches die westliche Länder von Europa gegen das Ende des vorigen Jahres betroffen hat (1756) metninden yararlanılmıştır. Ayrıca The Cambridge Edition of The Works of Immanuel Kant – Natural Science (2012), Trans. Olaf Reinhardt, pp. 327-337 içindeki On the Causes Of Earthquakes On The Occasion Of The Calamity That Befell The Western Countries Of Europe Towards The End Of Last Year (2012) adlı İngilizce çeviri ve dipnotlarından yararlanılmıştır. Orijinal metindeki dipnotlar “[K]” ve İngilizce çevirideki dipnotlar “[E]” ile belirtilmiştir.
- 1 Alman mili yaklaşık 7,5 kilometredir [E].
- Buffon’un alıntıladığı Gentil’in Dünyanın Etrafında Yolculuk adlı kitabıdır. O ayrıca depremlerin yönünün her zaman geniş nehirlerin yönü boyunca olduğunu onaylar [K].
- Labarbinais le Gentil (1725-92) Fransız bir gezgindir. Gezilerini Nouveau voyage autour du monde etc. avec une description de la China (Paris, 1728). Buffon’un le Gentil’e referansı şu kitaptandır: Histoire naturelle vol. I, pp. 172 ff. ve pp. 521-522 [E].
- Deneyler, Fransız bir eczacı ve kimyager olan ve deneylerini Paris’teki Royal Academy Science’ın tutanaklarında tarif eden Nicolas Lémery’den (1645-1715) alınmıştır [E].
- Glückstadt, Hamburg yakınlarındaki Elbe halicinde konumlanır. Husum ise Jutland yarımadasının batı kıyısındadır [E].
- Louis Carré, Fransız bir akademisyen, fizikçi, matematikçi ve müzik bilimi öğrencisiydi. Çalışması, (Kartezyen parçacık felsefesi ışığı altında yürütülen) bir misket topunun suya yandan ateş edildiğinde sapmasını belirleme girişimine dair araştırmaları (1705) aktarır [E].
- Bu kasaba Berlin’in 40 mil kuzeyindedir. Bu civarda pek çok göl bulunur [E].
- Kant burada 24 Ocak sayısında bulunan bir pasaja (I:420) atıfta bulunur.
- Bu çeviri için şu iki kaynaktan yararlanılmıştır. Metnin Almanca aslı için Kant’s Werke – Band 1 – Vorkritische Schriften I. 1747-1756 (1902), pp.429-462, De Gruyter içindeki Geschichte und Naturbeschreibung der merkwürdigsten Vorfälle des Erdbebens, welches an dem Ende des 1755sten Jahres einen großen Teil der Erde erschüttert hat (1756) metninden yararlanılmıştır. Ayrıca The Cambridge Edition of The Works of Immanuel Kant – Natural Science (2012), Trans. Olaf Reinhardt, pp. 337-365 içindeki History And Natural Description Of The Most Noteworthy Occurrences Of The Earthquake That Struck A Large Part Of Earth At The End Of Year 1755 (2012) adlı İngilizce çeviri ve dipnotlarından yararlanılmıştır. Orijinal metindeki dipnotlar “[K]”, İngilizce çevirideki dipnotlar “[E]” ve çevirenlerin notları “[ç.n.]” ile belirtilmiştir.
- Johann Hübner (1703-58), Vollständige Geographie [Eksiksiz Coğrafya] 1730-32 yılları arasında Hamburg’da yayımlanmıştır [E].
- Johann Jakob Scheuchzer (1672-1733), fosilleri (özellikle Nuh Tufanı’nda bopulan bir adamın kalıntıları olduğunu düşündüğü bir semender fosilini) yorumlamasıyla tanınan İsviçreli fizikçi ve doğal bilim insanı [E].
- Depremden sekiz gün önce Cadiz’in zemini topraktan yukarı çıkan çok sayıda kurtçukla kaplandı. Bunlar tam da sözü edilen nedenle hareket geçmiş olmalılar. Birtakım başka deprem vakalarında havada şiddetli yıldırım ve hayvanlarda gözlemlenen endişe olacakların habercisi olmuşlardır [K].
- Almanya’daki Meiningen yakınlarında belirtilen göl mevcut değil. Ne var ki Avusturya’da Feldkirch ve Dornbirn yakınlarında, Constance Gölü’nün güneyinde, yakınında küçük bir göl olan Meiningen adında bir kasaba bulunmaktadır. Kant büyük olasılıkla buna atıfta yapmaktadır [E].
- Bugün bu kasabanın adı Teplice’dir, Erzgebirge Sıradağlarının güney kanadında Dresden ve Prag arasında uzanmaktadır [E].
- Efsaneye göre Augustinus’un vaftizi sırasında onun ve Ambrosius’un yaptıkları karşılıklı doğaçlamayla ortaya çıkan ve defalarca bestelenen Katolik Kilise ilahisidir [ç.n.].
- 8. Ve 19. yüzyıllar arasında bugünkü Fas topraklarının kuzey kısmına verilen ad [ç.n.]
- George Louis LeclercBuffon (1707-88) Fransız bir doğa bilimleri uzmanıydı. Ünlü Histoire Naturelle’si mineraloji üzerine materyaller ve bir dünya teorisi ve sayısız hayvan tasviri içeriyordu [E].
- Kont Luigi Ferdinando Marsigli (1658-1730), İtalyan bir askeri mühendis, coğrafyacı, antika meraklısı ve Histoire physique de la mer [Denizin Fiziki Tarihi] (1725) başlıklı oşinografi üzerine yazılan ilk kitabın yazarı olan bir doğal tarihçiydi [E].
- 4000 rod kare {bir rod, 5,0292 metredir} veya 25 akredir {1 akre, 4047 m²dir} [E].
- Bugünkü Slovenya’da bulunur [E].
- 25 Temmuz [E].
- Husum limanında bu deprem dalgası ayrıca 12 ile 1 arasında da, yani Kuzey Denizi sularındaki ilk şoktan bir saat sonra gözlemlenmiştir [K].
- Hertford idari bölgesindeki Glowson’da da benzer biçimde büyük bir gürültüyle oldukça derin sular içeren bir boşluk açıldı [K]. [Kant’ın burada Herefordshire’daki Glewstone’u ya da Herts’deki Gilston’ı kastetmiş olmalı [E]].
- Bernhard Waren (1622-50) bir Flemenk coğrafyacı, sonradan neredeyse yüzyıl boyunca standart coğrafya metni olan Geograpia generalis (1650) kitabının yazarıdır [E].
- Johann Lulof (1711-68) bir Flemenk astronom ve teologdur, İntroduction ad cognitionem atque usum utriusque globi 1755’te Abraham Gotthelf Kästner tarafından Almancaya çevrildi [E].
- John Ray (1627-1705) bir İngiliz coğrafyacı ve doğa bilimciydi, zaman zaman doğal tarihin babası olarak anılır. Botanik, zooloji ve teoloji (özellikle jeolojik tarih bakımından Tufan’ın rolü) hakkında eserler yayımladı [E].
- Labarbinais le Gentil (1725-92) Fransız bir gezgindir. Gezilerini Nouveau voyage autour du monde etc. avec une description de la China adlı eserinde aktarır (Paris, 1728) [E].
- 21’inde Lizbon’daki deprem çok şiddetliydi, 23’ünde Roussillon civarındaki dağlardaydı ve burada 27’sine kadar devam etti. Bundan anlaşılıyor ki bir defa daha güney-batı yönünden başladı ve yayılması çok daha uzun sürdü. Depremin bütün seyrinden açık olduğu üzere eğer başlangıç noktasının Portekiz’in batısındaki okyanus olduğunu varsayarsak, o zaman başlangıcı makul bir şekilde sözü edilen uzaklıkla yakından bağlantılıdır [K].
- Pierre Bouguer (1698-1758) Fransız bir matematikçi, jeolog ve astronomdu [E].
- Edme Mariotte (1620-84) bir Cizvit rahip, doğal felsefeci ve deneysel fizik, mekanik, hidrolik, optik, bitki fizyolojisi, meteoroloji, araştırma ve bilimsel yöntemler üzerine yazan, Paris’teki Bilimler Akademisi’nin en önemli erken dönem üyelerinden biriydi. Gazlarda basıncın ve hacmin ters olasılığını keşfedenlerden biriydi (Boyle-Mariotte Yasası). Dipnotta Kant, Mariotte’nin Traité du mouvement des eaux et des autres fluids’de (Paris, 1686) tarif edilen sıvılardaki çarpışmalar üzerine olan deneylere atıfta bulunmaktadır [E].
- Tıpkı bir nehrin denize eğilimli olması gibi etrafındaki toprak da nehrin yatağına doğru eğilimlidir. Eğer bu sonuncusu yeryüzünün bütün katmanına uygulanacak olursa ve yeryüzü en derinlerinde tam da böylesine bir eğime sahiptir, o zaman depremin yönü de bu eğim tarafından belirlenecektir [K]
- Kant burada Geçen Senenin Sonuna Doğru Avrupa’nın Batısındaki Ülkelerin Başına Gelen Faciaya Yol Açan Depremlerin Nedenleri Üzerine adlı makalesine atıfta bulunuyor [E].
- Pieter van Musschenbroek (1692-1761) Leiden’de yaşayan bir fizikçi, doğal felsefeci ve dinamik konusunda uzmandı [E].
- Bu durum, bu yağmurlu kış havasında bile neredeyse sürekli gözlemlenir [K].
- Robert Boyle (1627-91) kimya ve fizik alanında, özellikle hava pompasıyla yaptığı pnömatik araştırmalara ilişkin çalışmalarıyla bilinen önemli İngiliz doğa bilimciydi. Doğal felsefeye yönelik deneysel yaklaşımın ve söz mekanik felsefenin güçlü bir savunucusuydu [E].
- Stephen Hales (1677-1761) kimyaya, botaniğe, anatomiye ve fizyolojiye ilgi duyan Cambridge-eğitimli bir rahip ve Teddington’un papaz yardımcısıydı. Pnömatik ile bitki ve hayvan fizyolojisi üzerine önemli deneysel çalışmalar yayımladı [E].
- Jacques Gautier d’Agoty (?-1785) Fransız bir ressam ve Newton’un görüşlerine karşı çıkan Nouveau systéme de l’univers (1750) kitabının yazarıydı [E].
- William Dampier (1652-1715), 1699’da New voyage round the world by captain William Dampier adlı eseri kaleme alan İngiliz bir gezgindi. Eserin Fransızca çevirisi 1701’de yayımlandı [E].
- Bu çeviri için şu iki kaynaktan yararlanılmıştır. Metnin Almanca aslı için Kant’s Werke – Band 1 – Vorkritische Schriften I. 1747-1756 (1902), pp.463-472, De Gruyter içindeki Fortgesetzte Betrachtung der seit einiger Zeit wahrgenommenen Erderschütterungen (1756) metninden yararlanılmıştır. Ayrıca The Cambridge Edition of The Works of Immanuel Kant – Natural Science (2012), Trans. Olaf Reinhardt, pp. 365-374 içindeki Contunied Observations On The Earthquakes That Have Been Experienced For Some Time 1755 (2012) adlı İngilizce çeviri ve dipnotlarından yararlanılmıştır. Orijinal metindeki dipnotlar “[K]”, İngilizce çevirideki dipnotlar “[E]” ve çevirenlerin notları “[ç.n.]” ile belirtilmiştir.
- Kant’ın aklındaki Die Geschwinde Reise auf dem Luff-Schiff nach der obern Welt, welche jüngstlich fünff Personen angestellt [Beş Kişinin Yakın Zamanlarda Bir Hava Taşıtı İçinde Daha Yüksek Bir Dünyaya Yaptıkları Ani Yolculuk] (Berlin, 1750) adlı yapıtı yayımlayan Eberhard Christian Kindermann olabilir. Eser, Almanya’da yayımlanan ilk bilim kurgu eseri olarak değerlendiriliyor [E].
- William Whiston (1667-1752), başka şeylerin arasında 1661’de A New Theory of Earth [Yeni Bir Dünya Teorisi] adlı eserini yayımlayan, İngiliz tarihçi, astronom, teolog ve matematikçiydi. Kendisi kuyrukluyıldız darbelerini içeren yeni bir Dünya teorisi ileri sürer; Cambridge’te Newton’un takipçisiydi [E].
- Gorfried Profe (1712-70), Altona’dak Gymnasium’un yöneticisiydi. Kant, Profe’nin Schleswig-Holstein Anzeigen’de (1755) yayımlanan bir makalesine atıfta bulunuyor [E].
- Sir Kenelm Digby (1603-65), Paracelsus ve van Helmont geleneği içinde çalışan İngiliz bir kimyagerdi (simyagerdi). ‘Silah merhemleri’ ve ‘sempati tozu’ {yarayı açan silaha, yaralanın kanı ve insan yağından oluşan bir merhemin sürülmesine dayanan bir tedavi} hakkındaki tartışmalarda etkindi. 1658’de “A late discourse touching the cure of wounds by the powder of sympathy” [Sempati Tozuyla Yaraları İyileştirme Konusundaki En Son Konuşma] adlı eserini yayımladı, bu eser 1659’da Fransızcaya çevrildi. Erken dönem kariyerinde devlet-izinli-korsanken {privateer} daha sonra 1. Charles’ın kortunun bir gözdesi ve Royal Society’nin kurucularından biri haline geldi [E].
- Vallemont Başrahibi olarak bilinen Pierre le Lorrain (1649-1721), La Sphére du Monde selon l’Hypothése de Copernic (1707) kitabını da içeren okültist kitaplar yazdı [E].
- Blocksberg, Kuzey Almanya’daki Harz sıradağlarının en yüksek zirvesidir [E].
- Kant burada Ay’ın etkisinin neden olduğu dalgaların değişiminden söz ettiği için bu pasaj şöyle daha doğru okunacaktır: ve Dünya ve Ay boyunca çizilen düz bir çizgiye yakın oldukları zaman [E].
- Martin Lister (1638-1712) diğer şeylerin arasında, fosilleri, canlı varlıkların sürece dâhil olmadan kayaların içinde biçim alan alışılmamış taşlardan başka bir şey olmadığını öne sürmesiyle tanına bir İngiliz zoologdu [E].
- Pierre Bouguer (1698-1758), bir Fransız matematikçi, jeolog ve astronomdu [E].
- Bu ifade, ilk bakışta, yerçekimine bağlı ters kare kanununa karşı geliyormuş gibi görünüyor. Fakat bir gezegenin Dünya’nın bir tarafına uyguladığı kuvvet ile diğer tarafına uygulanan kuvvet arasındaki farkın yaklaşık, gezegen ile Dünya’nın merkezi arasındaki farkın küpüyle orantılı olduğu gösterilebilir. Göksel cismin etkisinin neden olduğu dalga yüksekliği onun kütlesiyle orantılıdır ve aradaki mesafenin küpüne oranla azalır. Jüpiter’in Dünya’ya uzaklığı, Güneş’in Dünya’ya uzaklığından ortalama beş kat daha fazla, kütlesi ise Güneş’ten 1048 kat daha küçük olduğuna göre dalgalar üzerindeki etkisi, Güneş’inkine oranla 1/125 × 1/1048 = 1/130000 olacaktır [E].
- Bir ondalık scruple, bir ayağın {30,48 cm} binde biridir {0,03048 cm} [E].
- 0,00046892307 cm [ç.n.].
- Pierre Gassendi (1592-1655) etkili bir Fransız filozof ve teologdu. Yaptığı Aristotelesçi ve Paracelsiusçu fikirlerin eleştirmeni olarak 17. Yüzyıl Avrupa’sında Klasik Grek atomcu teorinin yeniden canlanmasına önemli katkılar sağladı [E].
- Kant, Nicolas-Claude Fabri de Peiresc (1580-1637) ve “Viri illustris Nicolai Claudii Fabricii de Peiresc vita, per Petrum Gassendum” (Hagae, 1651), s.106’ya atıfta bulunuyor [E].
- Bu deneyi yapan, deneylerini Paris’teki Royal Academy of Science’a sunan Fransız eczacı ve kimyager Nicolas Lémery’dir (1645-1715) [E].
- Isidore Binet (1693-1774) Kapuçin tarikatından bir İtalyan keşişti ve 1751’de “Ragionamento sopra la Cagione de terremoti Perugia” adlı eseri yazdı. 1756’da Almanya’da üzerine yazı yazıldı ve Hamburgisches Magazin’de çevirisi yapıldı. Erken dönem sismoloji üzerine yazılarıyla ve özellikle yeryüzü sarsıntılarını kum üzerindeki bir sarkaç topunun hareketlerini izleyerek kaydeden bir aracı kullanmasıyla tanınıyordu [E].
- Johann Gottlob Krüger (1715-59), Helmstedt’te felsefe ve tıp profesörüydü. 1756’da Gedancken von den Ursachen des Erdbebens, nebst einer moralischen Betrachtung [Ahlaki Bir Gözlemle Birlikte Depremin Nedenleri Üzerine Düşünceler] adlı eserini yayımladı [E].
- Samuel Christian Hollmann (1696-1787), 1734’te Göttingen’de felsefe profesörü unvanını aldı. Göttingen Anzeigen von gelehrten Sachen’de (1756) yayımlanan bir makalesinde, deprem ve volkanların neden olduğu zararı en aza indirgemek adına, ateşe çıkış yolu sağlamak için yeryüzünün derinliklerine kadar delikler kazmayı önerdi [E].
- Benjamin Franklin (1706-83), Amerikalı bir fizikçi, politikacı ve entelektüeldi. Temel bilimsel çalışması yıldırım boşaltımını içeren elektrik fenomenine dair çalışmalarla ilgiliydi. Etkileyici “tek-akım” elektrik teorisi geliştirdi [E].