İbn Rüşd Öncesi İlk Tehâfüt Girişimi: Batalyevsî’nin Kitâbü’l-Hadâik’inde Tehâfüt Problemlerinin Kavramsal Yorumu
Author :
Abstract
İslâm felsefesi literatüründe tehâfüt geleneği, genellikle İbn Rüşd’ün Gazzâlîye verdiği cevaplar ekseninde ele alınmaktadır. Bu araştırma literatürde tehâfüt geleneği içerisinde zikredilmeyen İbnü’s-Sîd el-Batalyevsî’nin Kitâbü’l-Hadâik adlı eserinin, İbn Rüşd öncesi örtük bir erken tehâfüt metni olarak değerlendirilebileceğini ilk defa iddia etmektedir. Çalışma, söz konusu eserin kapsamlı ve doğrudan bir reddiye olmaktan ziyade, tekfir konularına odaklanarak yanlış anlaşılan felsefî mefhumları açıklığa kavuşturan onarıcı bir mahiyet taşıdığını temellendirmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma deseninde kurgulanan çalışmada, Gazzâlî’nin Tehâfütü’l-Felâsife’si ile Batalyevsî’nin metni, tarihsel-eleştirel perspektif ve karşılaştırmalı kavramsal analiz teknikleriyle incelenmiştir. Âlemin ezelîliği, Tanrı’nın cüz’iyyâta dair bilgisi ve nefsin bekâsı meseleleri üzerinden yürütülen argümantasyon takibine göre Batalyevsî, Gazzâlî’nin adını zikretmeden metafizik meselelere terminolojik açıklık getirmiş ve filozoflara isnat edilen suçlamaları açıklamayı hedeflemiştir. Ayrıca bedenlerin haşri polemiğine girmek yerine meseleyi nefsin ölümsüzlüğüne kaydırarak felsefî bir izah sunmuştur. Sonuç olarak Kitâbü’l-Hadâik, katı tenkitleri kavramların sınırlarını yeniden çizerek yanıtlayan onarıcı bir metindir. Ortaya konulan bu strateji, tehâfüt diyalektiğinin tek taraflı bir çürütme faaliyeti değil, felsefî öncüllerin sistematik izahı olduğunu düşündürmektedir.
Keywords
Abstract
In the literature of Islamic philosophy, the tradition of “tahāfut” is generally examined through the lens of Ibn Rushd. This study is the first to argue that Ibn al-Sīd al-Batalyawsī’s work Kitāb al-Hadā’ik constitutes an implicit, pre-Ibn Rushd early “tahāfut”text. The study aims to demonstrate that, rather than constituting a comprehensive and direct refutation, the work in question is corrective, clarifying misunderstood philosophical concepts by focusing on issues of takfir. Structured as a qualitative research study, the work examines al-Ghazali’s Tahāfut al-Falasifa and Batalyawsī’s text using historical-critical perspectives and comparative conceptual analysis techniques. In his argument concerning the eternity of the universe, God’s knowledge of particulars, and the immortality of the soul, Batalyevsî has provided terminological clarity on metaphysical issues without mentioning Ghazali by name and has largely refuted the accusations leveled against philosophers. Furthermore, rather than engaging in the polemic regarding the resurrection of bodies, he shifted the focus to the immortality of the soul, thereby offering a philosophical explanation. Consequently, Kitāb al-Hadā’ik is a restorative text that responds to harsh criticisms by redefining the boundaries of concepts. This strategy suggests that the ‘tehâfüt’ dialectic is not a one-sided act of refutation, but rather a systematic explanation of philosophical premises.
