Author :
Abstract
Bu makale Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’de geliştirdiği ahlak felsefesini, filolojik ve tarihsel incelemelerin ötesine geçerek kavramsal bakımdan tutarlı bir felsefi teori olarak yeniden inşa etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma eserin yaygın biçimde “siyasetname”, “pendname” veya edebî eser olarak sınıflandırılmasının, metnin ahlak ve siyaset felsefesi bakımından özgün teorik yapısını görünmez kıldığını savunmaktadır. Yöntem olarak metin içi kavramsal çözümleme ve yakın okuma benimsenmiştir; özellikle kut, kılk, kılkı, asıg (fayda) ve tatıg (haz) kavramlarının işlevsel ilişkisi üzerinden eserin ahlak teorisi ortaya çıkarılmaya çalışılmıştıır. Yusuf’a göre iyi (edgü) doğrudan “faydalı olan” olarak tanımlanır; faydanın ölçütü ise kısa vadeli ve bireysel değil, akıl tarafından değerlendirilen uzun vadeli, çoğunluğa ait hazdır. Bu yapı bireyci hazcılıktan ayrılan, toplumsal faydayı ve rasyonel haz ölçütünü esas alan yararcı bir erdem etiğini mümkün kılar: Erdem, karakterin asli yetkinliğidir; eylemin ahlaki değeri ise getirdiği toplumsal fayda ile ölçülür. Makale ayrıca doğuştan iyi, doğuştan kötü ve nötr mizaca sahip insan tipleri ayrımı üzerinden karma bir antropoloji şeması geliştirildiğini; kut kavramının ise hem siyasi iktidarın hem de ahlakın metafizik ön koşulu olarak iki düzlemde işlediğini gösterir. Sonuç olarak Kutadgu Bilig salt bir siyasetname veya öğüt kitabı değil; Türkçe yazılmış ilk sistematik ahlak ve siyaset felsefesi metni ve Yusuf Has Hacib’i bağımsız bir filozof olarak konumlandıran özgün bir “yararcı–erdem etiği” modeli olarak yorumlanır.
Keywords
Abstract
This article aims to reconstruct the moral philosophy developed by Yusuf Has Hacib in the Kutadgu Bilig as a conceptually coherent philosophical theory, going beyond philological and historical studies. The study argues that the common classification of the work as a “mirror for princes,” a “book of wisdom,” or a literary text has rendered invisible its original theoretical structure in terms of moral and political philosophy. The method adopted is intra-textual conceptual analysis and close reading; in particular, the article seeks to uncover the work’s ethical theory through the functional relations among the concepts of kut, kılk, kılkı, asıg (benefit/utility), and tatıg (pleasure). According to Yusuf, the good (edgü) is directly defined as “that which is beneficial,” and the criterion of benefit is not short-term or individual, but long-term pleasure belonging to the majority and assessed by reason. This structure makes possible a virtue-based “utilitarian ethics” that departs from individualistic hedonism and instead grounds itself in social benefit and a rational criterion of pleasure: virtue is the essential perfection of character, while the moral value of an action is measured by the social benefit it produces. The article further demonstrates that a hybrid anthropological scheme is developed through the distinction between human types possessing innately good, innately evil, and morally neutral dispositions, and that the concept of kut operates on two levels—as the metaphysical precondition of both political authority and morality. Consequently, the Kutadgu Bilig is interpreted not merely as a mirror for princes or a book of advice, but as the first systematic work of moral and political philosophy written in Turkish and as an original “virtue-based utilitarian” model that allows Yusuf Has Hacib to be regarded as an independent philosopher.
